Ondervoeding bij ouderen: meer dan alleen te weinig eten

Wat is ondervoeding?

Ondervoeding is een lichamelijke toestand die ontstaat wanneer het lichaam langdurig te weinig energie en voedingsstoffen binnenkrijgt, zoals eiwitten, vetzuren, vitamines en mineralen. Dit kan leiden tot gewichtsverlies (vooral van spiermassa), vitaminetekorten en een verminderd lichamelijk functioneren. Oorzaken kunnen liggen in te weinig eten, een verminderde opname van voedingsstoffen en/of een verhoogde behoefte hieraan. Vooral ouderen en mensen die (langdurig) ziek zijn lopen een groot risico op ondervoeding.

Ondervoeding en ouderen: hoe vaak komt het voor?

Vergeleken met overgewicht is ondervoeding bij ouderen een onderbelicht thema, terwijl het aantal ouderen met ondervoeding steeds meer toeneemt en het een groot probleem vormt. Bijna 9% van de thuiswonende 65-plussers is ondervoed, bij 85-plussers is dat 19%.¹ Ouderen met thuiszorg hebben een risico van 16%, in tehuizen ligt dit tussen 15 en 20%, en in ziekenhuizen loopt het zelfs op tot 38%. Het risico stijgt dus duidelijk met leeftijd en kwetsbaarheid.

Hoe herken je ondervoeding?

Ouderen merken vaak niet dat ze met ondervoeding kampen, de omgeving herkent dit meestal eerder. Symptomen van ondervoeding zijn onder andere onbedoeld gewichtsverlies, een te laag lichaamsgewicht, vermoeidheid, een verminderde spierkracht, een afgenomen conditie en een verminderde eetlust. Het is belangrijk deze signalen serieus te nemen en dit tijdig te bespreken met de huisarts. De huisarts kan doorverwijzen naar passende zorgverleners zoals een diëtist of fysiotherapeut.

Ouderen en ondervoeding: waarom treft het juist deze groep?

Naarmate het lichaam ouder wordt, vinden er allerlei veranderingen plaats die invloed hebben op de inname en opname van voedingsstoffen. Er kunnen verschillende obstakels en oorzaken ten grondslag liggen aan waarom ouderen minder eten. Vaak gaat het om een combinatie van de volgende factoren:

Fysieke factoren

• Meerdere ziekten/aandoeningen, of het gebruik van veel medicatie
• Gebitsproblemen (zoals een niet passende gebitsprothese), pijn of moeite bij kauwen en slikken
• Verminderde smaak en reuk
• Verminderde eetlust
• Ontregeld honger- en verzadigingsgevoel
• Verminderde mobiliteit waardoor boodschappen doen en koken moeilijker wordt
• Afname van lichamelijke activiteit
• Vermoeidheid
• Langdurige diarree

Bij ziekte is de inname van voeding vaak lager, terwijl de behoefte aan voedingsstoffen juist hoger ligt om te herstellen. Ook gezonde ouderen lopen risico op ondervoeding. Ouderen hebben minder energie nodig dan jongeren, wat het moeilijker maakt om voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen, terwijl ze die wel hard nodig hebben.

Psychische factoren

• Angst
• Verdriet
• Cognitieve problemen

Deze factoren leiden tot minder zin in eten, waardoor maaltijden worden overgeslagen en kleinere porties worden gegeten. Geheugenproblemen kunnen ervoor zorgen dat ouderen vergeten om te eten.²

Sociale factoren

• Eenzaamheid
• Geen sociaal netwerk hebben en weinig hulp voor boodschappen en koken

Ook gevoelens van eenzaamheid spelen een rol: wie vaak alleen eet, heeft minder motivatie om een volledige maaltijd te bereiden of ervan te genieten. Hierdoor kan de voedselinname ongemerkt steeds verder afnemen.

Oorzaken van een verminderde opname

Met het ouder worden vertragen veel lichamelijke processen. De spijsvertering en maaglediging worden trager, de maagzuurproductie en darmwerking nemen af, en de hormoonbalans verandert waardoor hongersignalen verstoord raken. Het lichaam neemt vitamine B12 minder goed op en maakt minder vitamine D aan doordat de huid dunner wordt.³

Langdurig medicijngebruik kan een opnameprobleem versterken. Sommige middelen verminderen de eetlust, remmen de opname of verhogen het verlies van voedingsstoffen. Zo kunnen tekorten aan vitamine B12 en foliumzuur, magnesium en B12 ontstaan.^3,4,5

De gevolgen van ondervoeding

De gevolgen van ondervoeding bij ouderen op het dagelijks functioneren zijn groot. Het lichaam verzwakt door vitaminetekorten en spierafbraak, waardoor bewegen en het uitvoeren van activiteiten moeilijker wordt. Ook neemt het risico op vallen en complicaties bij ziekte toe en verloopt herstel langzamer. Daarnaast kan de werking van immuunsysteem, hart en longen verminderen. Beperkingen in het dagelijks functioneren kunnen bovendien leiden tot sociaal isolement. Ouderen komen in een vicieuze cirkel terecht, waardoor ondervoeding verergert. Het is daarom essentieel signalen te herkennen en tijdig in te grijpen.

Dit kun je doen bij ondervoeding: tips en adviezen

Bij ondervoeding is het advies om het probleem altijd eerst met de huisarts te bespreken. Daarnaast zijn er een aantal tips en adviezen die dienen als extra hulpmiddel. We bespreken hier een aantal van hieronder.

Voeding

Bij ondervoeding is een energierijk en eiwitrijk voedingspatroon nodig om aan te komen en spiermassa op te bouwen. Denk hierbij aan volle zuivel- en kaasproducten, avocado, noten, olijfolie, vette vis, vlees, eieren en soja.

Praktische tips om de voedingsinname te verhogen:

• Eet op vaste tijden en bouw porties rustig op.
• Verdeel maaltijden over meerdere eetmomenten als dat nodig is.
• Neem voldoende voedzame tussendoortjes, zoals een handje noten en gedroogd fruit, die je binnen handbereik neerzet.
• Drink naast water ook dranken met extra voedingsstoffen
• Zorg voor variatie in smaak, kleur, geur, textuur en temperatuur zodat het eten aantrekkelijker wordt.
• Bevorder de eetlust met friszure producten zoals fruit of ingelegde groenten.
• Maak het gezellig aan tafel en eet samen, dat helpt om langer aan tafel te zitten en ongemerkt meer te eten.

Beweging

Beweging is essentieel voor behoud en opbouw van spiermassa, soepele gewrichten en een goede mentale gezondheid. Het stimuleert bovendien de eetlust. Vooral bij inactieve ouderen valt veel winst te behalen.

De Gezondheidsraad geeft het volgende advies:⁶

• Minstens 150 minuten per week matige of intensieve inspanning, zoals stevig wandelen of fietsen.
• Minstens twee keer per week spier- en botversterkende activiteiten en balansoefeningen te doen. Denk hierbij aan krachttraining en yoga of tai chi.
• Stilzitten zoveel mogelijk te vermijden.

Meer bewegen kan lastig zijn. Daarom is het belangrijk om op een laag niveau te beginnen, passende activiteiten te kiezen en haalbare doelen op te stellen. Ook samen bewegen maakt het makkelijker en leuker.

Een goede mondgezondheid

Een goede mondgezondheid is belangrijk om goed te kunnen kauwen en eten. Om problemen te voorkomen moeten de tanden minstens twee keer per dag worden gepoetst, dagelijks tussen de tanden worden gereinigd en de tandarts minstens eens per jaar bezocht worden. Houd een kunstgebit goed schoon door deze na elke maaltijd te reinigen en de mond te spoelen.

Droge mond verlichten

Bij ouderen neemt de speekselaanmaak vaak af. Dit veroorzaakt een droge mond en kan het eten extra bemoeilijken.

Met de volgende handige tips worden de speekselklieren weer aan het werk gezet:

• Drink regelmatig kleine slokjes water
• Gebruik suikervrije zuurtjes of suikervrij kauwgom
• Vermijd te zoute en droge voeding.
• Kies voor friszure voedingsmiddelen zoals appels en augurken
• Maak het eten smeuïger met een sausje, jus of appelmoes

Boodschappen doen en koken

Wanneer boodschappen doen en koken lastig wordt, zijn er veel manieren om het makkelijker te maken. Bestel (zware) boodschappen online en gebruik hulpmiddelen zoals een trolley of speciale tas voor de rollator of scootmobiel. Kies voor voorgesneden producten, kook grotere porties en vries deze in, of maak gebruik van maaltijdservices en buurtinitiatieven. Vraag hulp van familie, buren of organisaties en informeer bij het WMO-loket van de gemeente naar ondersteuning en eventuele korting op maaltijdvoorzieningen.

Tot slot

Ondervoeding bij ouderen komt vaak voor. Het risico is vooral groot op oudere leeftijd en onder kwetsbaren. Verschillende factoren kunnen een rol spelen bij een verminderde inname en opname van voedingsstoffen bij ouderen. Belangrijk is om hier alert op te zijn en dit serieus te nemen. Goede voeding is immers de basis voor kwaliteit van leven en gezond ouder worden.